Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK), bankaların bireysel ve ticari kredi tahsisi, kredi kartı limit belirleme ve finansal risk analizi süreçlerinde kullandığı yapay zekâ ve otomatik skorlama sistemlerine ilişkin kapsamlı bir düzenleme taslağı yayımladı. Düzenleme, finansal sistemde algoritmik verimliliği teşvik ederken tüketici hakları, şeffaflık ve adil borçlanma ilkelerini güvence altına alıyor.
Ret gerekçesini açıklama ve izah edilebilirlik zorunluluğu
BDDK’nın yeni çerçevesi uyarınca, kredi başvurusu bir yapay zekâ algoritması tarafından reddedilen müşterilere soyut puanlar yerine somut gerekçeler sunulması zorunlu hale getirildi:
- Açık ret gerekçesi: Bankalar, kredi talebi reddedilen veya limit düşüşü uygulanan müşteriye kararı etkileyen en belirleyici finansal faktörleri (örneğin borç/gelir oranı, gecikme geçmişi veya sektör riski) yazılı ve anlaşılır bir dille bildirmekle yükümlüdür.
- Dolaylı ayrımcılık yasağı: Kredi skorlama modellerinde sosyal çevre, etnik köken, cinsiyet veya doğum yeri gibi doğrudan ya da dolaylı ayrımcılık oluşturabilecek hassas parametrelerin girdi olarak kullanılması kesinlikle yasaklanmıştır.
- İnsan uzman tarafından yeniden inceleme hakkı: Başvurusu otomatik sistemlerce reddedilen müşteri, dosyasının bankanın bağımsız bir kredi tahsis uzmanı tarafından bizzat incelenmesini talep etme hakkına sahiptir.
Algoritmik modellerde bağımsız dış denetim ve şeffaflık
Finansal istikrarın korunması ve “kara kutu” modellerin sistemsel risk yaratmasını önlemek amacıyla bankalara teknik yükümlülükler getirildi:
- Yıllık model denetimi: Bankalar, kredi tahsisinde kullandıkları algoritmik modelleri yılda en az bir kez bağımsız teknik denetimden geçirmek ve model sapma (bias) test sonuçlarını BDDK’ya sunmak zorundadır.
- Model eğitimi ve veri güvenliği: Kredi skorlama algoritmaları yalnızca doğrulanmış ve yasal finansal verilerle eğitilebilir; müşterilerin açık rızası olmaksızın üçüncü taraf platformlardan çekilen veriler modellerde kullanılamaz.
- Yaptırımlar: Standartlara uymayan, ayrımcı sonuçlar üreten veya izah edilemeyen yapay zekâ modellerinin kullanımı durdurulacak ve ilgili bankalara 5411 sayılı Bankacılık Kanunu uyarınca idari yaptırımlar uygulanacaktır.
Vatandaşlar ve finans sektörü için önemi
Yeni düzenleme, vatandaşların bankalar karşısında algoritmik kararlara mahkûm kalmasını engellemektedir. Şeffaflık ve insan denetimi güvenceleri, finansal kapsayıcılığı güçlendirirken bankaların da güvenli ve denetlenebilir bir dijital dönüşüm yürütmesini sağlamaktadır.